HPV to rodzina ponad 200 typów wirusów, które mogą wywoływać zarówno łagodne brodawki skórne i kłykciny kończyste, jak i zmiany przednowotworowe oraz nowotwory. Większość zakażeń przebiega bezobjawowo i ustępuje samoistnie, ale przetrwała infekcja typami wysokiego ryzyka wymaga kontroli lekarskiej.
Czym jest HPV i czym są brodawczaki?
HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, zakaża skórę oraz błony śluzowe. Określenie „brodawczaki” obejmuje różne zmiany związane z infekcją, między innymi brodawki skórne i kłykciny kończyste. Nie każda osoba zakażona ma jednak widoczne objawy. Układ odpornościowy często eliminuje wirusa w ciągu roku lub dwóch.
Samo zakażenie HPV nie oznacza raka. Znaczenie ma przede wszystkim typ wirusa, czas utrzymywania się infekcji oraz miejsce zakażenia. Brodawki skórne i kłykciny są zwykle zmianami łagodnymi, natomiast niektóre typy HPV wysokiego ryzyka mogą po latach prowadzić do zmian przednowotworowych.
Typy HPV – niskie i wysokie ryzyko
Typy niskiego ryzyka najczęściej powodują brodawki lub kłykciny, ale nie są związane z rozwojem większości nowotworów. Typy wysokiego ryzyka mogą utrzymywać się w komórkach i stopniowo wywoływać ich nieprawidłowe zmiany. Największe znaczenie mają między innymi HPV 16 i 18.
| Typ HPV | Poziom ryzyka | Typowe zmiany i skutki |
|---|---|---|
| 6, 11 | Niski | Kłykciny kończyste i inne łagodne zmiany brodawkowate |
| Inne typy skórne | Niski | Brodawki pospolite, płaskie lub podeszwowe |
| 16, 18 | Wysoki | Zmiany przednowotworowe i nowotwory, szczególnie szyjki macicy |
| 31, 33, 45, 52, 58 | Wysoki | Przetrwałe zakażenia związane z nowotworami narządów płciowych i odbytu |
Typy wysokiego ryzyka mogą mieć związek z rakiem szyjki macicy, odbytu, sromu, pochwy i prącia, a także z częścią nowotworów głowy i szyi. Nie oznacza to, że każda infekcja tym typem doprowadzi do choroby. Największe zagrożenie wiąże się z zakażeniem przetrwałym, czyli utrzymującym się przez dłuższy czas.
Jak dochodzi do zakażenia HPV?
Wirus przenosi się głównie przez bezpośredni kontakt skóry i błon śluzowych w okolicy narządów płciowych. Do zakażenia nie jest konieczny pełny stosunek seksualny. Najczęstsze drogi transmisji to:
- kontakt genitalny oraz stosunek waginalny, analny lub oralny
- bezpośredni kontakt skóry ze skórą w okolicy narządów płciowych
- kontakt z zakażonymi błonami śluzowymi
- rzadziej przeniesienie wirusa z matki na dziecko podczas porodu
HPV nie jest wyłącznie problemem jednej płci ani dowodem na niewierność. Zakażenie jest bardzo częste i często dochodzi do niego bez wiedzy osoby zakażonej, ponieważ nie pojawiają się żadne objawy.
Prezerwatywa zmniejsza ryzyko zakażenia HPV, ale nie chroni przed nim w 100%. Wirus może znajdować się na skórze, której prezerwatywa nie osłania. Mimo tego jej stosowanie ogranicza ryzyko HPV oraz innych infekcji przenoszonych drogą seksualną.
Objawy HPV i wygląd brodawek
Najczęściej zakażenie nie powoduje żadnych odczuwalnych dolegliwości. Typy wysokiego ryzyka mogą przez wiele lat nie dawać widocznych zmian, dlatego prawidłowe samopoczucie nie wyklucza infekcji.
Brodawki skórne, nazywane potocznie kurzajkami, pojawiają się najczęściej na dłoniach, palcach, stopach lub innych częściach skóry. Mogą być twarde i chropowate, płaskie albo bolesne przy ucisku, jak w przypadku brodawek podeszwowych.
Kłykciny kończyste to miękkie, cieliste lub różowawe wypukłości w obrębie sromu, pochwy, prącia, moszny i okolicy odbytu. Czasem przypominają skupiska drobnych guzków. Mogą powodować świąd, pieczenie lub krwawienie po podrażnieniu, ale nie zawsze wywołują dolegliwości. Nową zmianę w okolicy narządów płciowych powinien ocenić lekarz.
Diagnostyka i leczenie HPV
Rodzaj badania zależy od miejsca występowania zmiany. Dermatolog może ocenić brodawkę za pomocą dermatoskopii, a w razie wątpliwości zdecydować o dodatkowej diagnostyce. W profilaktyce raka szyjki macicy stosuje się cytologię, testy DNA HPV oraz – gdy są wskazania – kolposkopię lub pobranie wycinka.
| Badanie | Zastosowanie | Cel |
|---|---|---|
| Dermatoskopia | Zmiany skórne | Ocena struktury zmiany i różnicowanie jej charakteru |
| Cytologia | Szyjka macicy | Wykrycie nieprawidłowych komórek i zmian przednowotworowych |
| Test DNA HPV | Materiał z dróg płciowych | Wykrycie materiału genetycznego typów wysokiego ryzyka |
| Kolposkopia lub biopsja | Nieprawidłowy wynik badań | Dokładna ocena podejrzanego obszaru |
Nie istnieje lek, który usuwałby HPV z organizmu w taki sposób, jak antybiotyk usuwa niektóre bakterie. Leczenie obejmuje zmiany wywołane przez wirusa, a przy typach wysokiego ryzyka także obserwację i leczenie zmian przednowotworowych. Brodawki i kłykciny mogą być usuwane między innymi za pomocą krioterapii, laseroterapii lub elektrokoagulacji. Metodę dobiera lekarz, uwzględniając lokalizację, wielkość i charakter zmiany.
Po dodatnim wyniku testu HPV nie należy zakładać, że oznacza on nowotwór. Wynik wskazuje na potrzebę dalszego postępowania zgodnie z zaleceniami lekarza. Zwykle obejmuje ono:
- omówienie wyniku z ginekologiem lub innym lekarzem prowadzącym
- wykonanie cytologii albo ocena jej wcześniejszego wyniku
- kolposkopię lub pobranie wycinka, jeśli istnieją wskazania
- kontrolę w terminie wyznaczonym na podstawie rodzaju wyniku i stanu zdrowia
Jak zapobiegać HPV?
Szczepienie jest najskuteczniejszą metodą profilaktyki zakażeń typami HPV odpowiedzialnymi za kłykciny i część nowotworów. Największą korzyść daje przed kontaktem z wirusem, ale osoby wcześniej zakażone mogą nadal uzyskać ochronę przed typami, z którymi nie miały kontaktu. O zasadności szczepienia dorosłych decyduje się indywidualnie z lekarzem. W Polsce program bezpłatnych szczepień obejmuje dzieci od 9. roku życia do ukończenia 14 lat, a dla innych grup obowiązują aktualne zasady i zalecenia.
Szczepionka nie leczy istniejącej infekcji ani nie usuwa już powstałych zmian. Zaszczepione osoby powinny także korzystać z badań przesiewowych zgodnie z aktualnymi zaleceniami. Cytologia i test HPV pozwalają wykryć nieprawidłowości, zanim rozwinie się nowotwór.
Na ograniczenie ryzyka wpływają także:
- szczepienie przeciw HPV po konsultacji z lekarzem
- regularne badania szyjki macicy zgodnie z programem profilaktycznym
- stosowanie prezerwatyw, mimo że nie zapewniają pełnej ochrony
- konsultacja każdej nowej lub nieustępującej zmiany skórnej
Brodawczaki i kłykciny zwykle są łagodnymi skutkami zakażenia HPV, ale sam wirus może także pozostawać niewidoczny. Dlatego ochrona obejmuje zarówno szczepienie, jak i regularną diagnostykę. Każdą niepokojącą zmianę warto ocenić u dermatologa, ginekologa, urologa lub proktologa, zależnie od jej lokalizacji.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. O rozpoznaniu, częstotliwości badań i leczeniu decyduje lekarz po ocenie stanu pacjenta.
