Rozmazy cytologiczne to materiał pobrany z tarczy i kanału szyjki macicy, oceniany pod mikroskopem w celu wykrycia zmian przedrakowych oraz raka szyjki macicy. Cytologia jest badaniem przesiewowym, a nie ostateczną diagnozą. Wynik opisuje się przede wszystkim według systemu Bethesda, który wskazuje, czy komórki są prawidłowe i czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Czym jest cytologia i dlaczego warto ją wykonywać?
Podczas badania lekarz lub położna pobiera szczoteczką cytologiczną komórki z powierzchni szyjki macicy oraz z kanału szyjki. Następnie materiał trafia na szkiełko albo do pojemnika z płynem utrwalającym i jest oceniany przez diagnostę laboratoryjnego lub patomorfologa.
Cytologia służy przede wszystkim profilaktyce raka szyjki macicy. Pozwala wykryć nieprawidłowości na etapie, gdy nie powodują jeszcze objawów. Zmiany przedrakowe, określane między innymi jako śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN), mogą być monitorowane lub leczone, zanim rozwinie się choroba inwazyjna.
Najczęstszym czynnikiem związanym z rozwojem zmian przedrakowych jest przetrwałe zakażenie wysokoonkogennym typem wirusa HPV, między innymi HPV 16 lub HPV 18. Sama cytologia nie potwierdza jednak obecności wirusa. Do tego służy osobny test HPV DNA lub HPV HR.
Regularne badania zwiększają szansę na wykrycie zmian we wczesnym stadium. Ich częstotliwość zależy od wieku, metody badania, wcześniejszych wyników oraz czynników ryzyka. W razie wątpliwości należy kierować się aktualnymi zaleceniami lekarza i programu profilaktycznego.
Cytologia klasyczna czy płynna?
Rozmaz może zostać przygotowany metodą klasyczną albo na podłożu płynnym, określanym jako LBC (Liquid-Based Cytology). W obu przypadkach materiał pobiera się podobnie. Różnica dotyczy przede wszystkim sposobu zabezpieczenia i przygotowania próbki w laboratorium.
| Cecha | Cytologia klasyczna | Cytologia płynna (LBC) |
|---|---|---|
| Przygotowanie materiału | Materiał jest nanoszony bezpośrednio na szkiełko i utrwalany. | Materiał trafia do pojemnika ze specjalnym płynem utrwalającym. |
| Jakość preparatu | Na wynik mogą wpływać nierównomierne rozprowadzenie, śluz, krew lub wysychanie próbki. | Laboratorium może częściowo usunąć śluz, krew i inne elementy utrudniające ocenę. |
| Dodatkowe testy | Możliwości wykorzystania tej samej próbki są bardziej ograniczone. | Z tego samego materiału często można wykonać także test HPV, jeśli laboratorium i rodzaj badania to umożliwiają. |
| Koszt i dostępność | Zwykle jest szeroko dostępna i tańsza. | Może kosztować więcej, a dostępność zależy od placówki i zasad refundacji. |
LBC ułatwia uzyskanie bardziej jednorodnego preparatu i ogranicza liczbę artefaktów. Nie oznacza to jednak, że prawidłowo pobrana cytologia klasyczna jest bezużyteczna. Najważniejsze pozostają regularność badań, jakość pobrania i prawidłowa ocena materiału.
Jak przygotować się do badania?
Przygotowanie ma znaczenie, ponieważ krew, leki dopochwowe, śluz lub nasilony stan zapalny mogą utrudnić ocenę komórek. Najlepiej zaplanować wizytę między 10. a 20. dniem cyklu. Badania nie wykonuje się podczas miesiączki, a w praktyce zaleca się zachowanie odstępu co najmniej 4 dni od zakończenia krwawienia i co najmniej 4 dni przed spodziewaną miesiączką.
Przed wizytą sprawdź następujące kwestie:
- Nie planuj badania w czasie krwawienia miesiączkowego ani plamienia.
- Zachowaj abstynencję seksualną przez około 24–48 godzin przed pobraniem materiału.
- Nie stosuj globulek, kremów ani innych leków dopochwowych przez około 4 dni przed badaniem, chyba że lekarz zaleci inaczej.
- Nie wykonuj irygacji pochwy przed cytologią.
- Jeśli masz świąd, pieczenie, ból lub nietypową wydzielinę, poinformuj o tym lekarza i zapytaj, czy badanie lepiej przełożyć.
- Jeśli planujesz także USG dopochwowe lub inne badanie z użyciem narzędzi w pochwie, cytologię zwykle pobiera się jako pierwszą.
Na wizytę możesz przygotować datę ostatniej miesiączki, informacje o długości cyklu, listę przyjmowanych leków oraz dane dotyczące wcześniejszych wyników cytologii. U kobiet po menopauzie nabłonek może być bardziej zanikowy, dlatego lekarz może indywidualnie ustalić najlepszy moment i sposób pobrania materiału.
Jak przebiega pobranie rozmazu?
Badanie trwa zwykle kilka minut. Wziernik może powodować uczucie rozpierania, a kontakt szczoteczki z szyjką macicy bywa odczuwalny, ale pobranie materiału zazwyczaj nie jest bolesne. Jeśli wcześniej badanie było dla Ciebie nieprzyjemne, powiedz o tym przed rozpoczęciem wizyty.
- Lekarz przeprowadza krótki wywiad, pytając między innymi o datę ostatniej miesiączki, ciążę, leczenie i wcześniejsze wyniki.
- Na fotelu ginekologicznym delikatnie zakłada wziernik, aby uwidocznić szyjkę macicy.
- Za pomocą jednorazowej szczoteczki pobiera komórki z tarczy oraz kanału szyjki.
- Materiał umieszcza na szkiełku albo w pojemniku z płynem, zależnie od wybranej metody.
- Po usunięciu wziernika możesz się ubrać i wrócić do codziennych zajęć.
Niewielkie plamienie po pobraniu może wynikać z podrażnienia szyjki macicy i zwykle szybko ustępuje. Obfite lub utrzymujące się krwawienie, silny ból albo inne niepokojące objawy wymagają kontaktu z lekarzem.
Jak czytać wynik w systemie Bethesda?
System Bethesda opisuje nie tylko wygląd komórek, lecz także jakość próbki. Wynik może zawierać informację, czy materiał był odpowiedni do oceny, czy pobrano komórki ze strefy transformacji oraz czy widoczne są zmiany zapalne, infekcyjne lub atypowe.
| Skrót | Opis | Co oznacza dla pacjentki? |
|---|---|---|
| NILM | Brak zmian śródnabłonkowych i złośliwych. | W badanej próbce nie stwierdzono nieprawidłowych komórek. Kolejne badanie wykonuje się zgodnie z zaleceniami. |
| ASC-US | Atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu. | Komórki różnią się od prawidłowych, ale wynik nie przesądza o poważnej zmianie. Lekarz może zalecić test HPV, powtórną cytologię lub kolposkopię. |
| ASC-H | Atypowe komórki płaskonabłonkowe, których obrazu nie można wyjaśnić bez wykluczenia HSIL. | Potrzebna jest pogłębiona ocena, często z wykorzystaniem kolposkopii. |
| LSIL | Zmiana śródnabłonkowa małego stopnia. | Może odpowiadać zmianom związanym z zakażeniem HPV. Dalsze postępowanie zależy od wieku, testu HPV i wcześniejszych wyników. |
| HSIL | Zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia. | Wymaga szybkiej dalszej diagnostyki, ponieważ może odpowiadać zmianom CIN2 lub CIN3. |
| AGC | Atypowe komórki gruczołowe. | Wymaga wyjaśnienia w dalszej diagnostyce, której zakres ustala lekarz na podstawie wieku i sytuacji klinicznej. |
W opisie mogą pojawić się także określenia dotyczące komórek raka płaskonabłonkowego lub gruczołowego, a także AIS, czyli gruczołowej zmiany przedinwazyjnej. Takie zapisy nie powinny być interpretowane samodzielnie na podstawie samego skrótu. Lekarz analizuje cały raport, jakość próbki, wiek pacjentki, fazę cyklu, objawy oraz ewentualny wynik testu HPV.
NILM oznacza brak wykrytych zmian śródnabłonkowych lub nowotworowych w ocenianym materiale. Nie jest jednak gwarancją, że w przyszłości nie pojawią się nieprawidłowości, dlatego prawidłowy wynik nie zwalnia z kolejnych badań.
Skala Papanicolaou, dzieląca wyniki na pięć grup, ma znaczenie historyczne. Współczesny opis powinien korzystać przede wszystkim z systemu Bethesda, ponieważ dokładniej określa rodzaj komórek i charakter wykrytej zmiany.
Co oznacza nieprawidłowy wynik?
Nieprawidłowy wynik cytologii nie jest równoznaczny z rozpoznaniem raka. Zmiany w komórkach mogą towarzyszyć zakażeniu HPV, stanowi zapalnemu, podrażnieniu lub innym procesom, a część nieprawidłowych wyników nie potwierdza się w badaniach pogłębionych.
W zależności od wyniku lekarz może zalecić powtórną cytologię, test HPV, kolposkopię, pobranie wycinka i badanie histopatologiczne. Kolposkopia pozwala obejrzeć szyjkę w powiększeniu, a biopsja umożliwia ocenę fragmentu tkanki. Dopiero zestawienie tych informacji może potwierdzić albo wykluczyć zmianę wymagającą leczenia.
Nieprawidłowy rozmaz jest sygnałem do zaplanowania kolejnego kroku diagnostycznego, a nie powodem do samodzielnego rozpoznawania choroby.
Na jakość rozmazu mogą wpływać między innymi krwawienie, zbyt mała liczba komórek, wysuszenie preparatu, nieprawidłowe utrwalenie, duża ilość śluzu lub komórek zapalnych. Jeśli wynik jest niediagnostyczny, lekarz może poprosić o powtórzenie pobrania w lepszych warunkach.
Cytologia jest bezpiecznym i krótkim badaniem, ale jej wartość zależy od regularnego wykonywania oraz dalszej konsultacji wyniku. Najważniejsze jest, aby nie odkładać kolejnego badania i nie traktować pojedynczego skrótu jako samodzielnej diagnozy.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Wynik cytologii powinien zostać omówiony z lekarzem, który uwzględni stan zdrowia, objawy, wcześniejsze badania oraz zalecenia dotyczące dalszej diagnostyki.
