W ramach programu profilaktycznego NFZ mammografię wykonuje się bezpłatnie u kobiet w wieku 45–74 lat, zwykle raz na dwa lata. Badanie odbywa się bez skierowania. Jeśli występują objawy, obciążenie rodzinne lub mutacja BRCA1/BRCA2, lekarz może zalecić inną metodę albo częstsze kontrole.
Kiedy należy wykonać mammografię?
Mammografia jest badaniem przesiewowym, czyli wykonywanym u osób bez objawów, aby wykryć zmiany na wczesnym etapie. W Polsce podstawową zasadą programu NFZ jest badanie kobiet w wieku 45–74 lata co 24 miesiące. W wybranych sytuacjach, między innymi po leczeniu raka piersi, harmonogram może być inny i wynosić 12 miesięcy.
Przy podwyższonym ryzyku zachorowania – na przykład przy występowaniu raka piersi w bliskiej rodzinie, potwierdzonej mutacji BRCA1 lub BRCA2 albo innym istotnym obciążeniu – nie należy samodzielnie ustalać częstotliwości badań. Lekarz może zaplanować mammografię, USG piersi i rezonans magnetyczny w indywidualnych odstępach.
Kto może skorzystać z bezpłatnej mammografii NFZ?
Do programu profilaktyki raka piersi kwalifikują się kobiety, które spełniają określone warunki. Najważniejsze kryteria to:
- Wiek od 45 do 74 lat.
- Brak mammografii wykonanej w ramach programu w ciągu ostatnich 24 miesięcy.
- Brak rozpoznanego raka piersi, z wyjątkiem sytuacji objętych odrębnym harmonogramem kontroli po leczeniu.
- Możliwość zgłoszenia się do placówki stacjonarnej lub mammobusu realizującego świadczenia finansowane przez NFZ.
Skierowanie nie jest potrzebne. Na badanie można zapisać się bezpośrednio w placówce wykonującej mammografię w ramach programu. Dostępne terminy można też sprawdzać przez centralną e-rejestrację, między innymi w Internetowym Koncie Pacjenta lub aplikacji mojeIKP.
Mammografia czy USG piersi?
Wybór badania zależy od wieku, budowy piersi, objawów i indywidualnego ryzyka. Gęsta tkanka gruczołowa może utrudniać ocenę obrazu mammograficznego, dlatego u młodszych kobiet częściej rozpoczyna się diagnostykę od USG. Nie oznacza to jednak, że jedna metoda zawsze zastępuje drugą.
| Metoda | Główna grupa wiekowa | Zalety | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Mammografia | Najczęściej kobiety po 40. roku życia, w programie NFZ 45–74 lata | Wykrywa między innymi mikrozwapnienia i jest podstawowym badaniem przesiewowym | Jej czułość może być niższa przy gęstej budowie piersi |
| USG piersi | Zwykle kobiety przed 40. rokiem życia, a także osoby w ciąży i podczas laktacji | Nie wykorzystuje promieniowania, pomaga odróżnić torbiel od zmiany litej | Nie zastępuje mammografii w populacyjnym badaniu przesiewowym i słabiej pokazuje mikrozwapnienia |
| Rezonans magnetyczny piersi | Wybrane osoby z wysokim ryzykiem, na przykład związanym z BRCA1 lub BRCA2 | Ma wysoką czułość i może uzupełniać diagnostykę w grupach wysokiego ryzyka | Wymaga indywidualnych wskazań, często kontrastu i może dawać wyniki fałszywie dodatnie |
U kobiety z wyczuwalnym guzkiem badanie nie jest już zwykłym screeningiem. Przed 30. rokiem życia najczęściej pierwszym krokiem jest USG, natomiast u starszych pacjentek lekarz może zlecić mammografię diagnostyczną oraz USG. Ostateczną decyzję podejmuje się po badaniu i zebraniu wywiadu.
Jak przygotować się do mammografii?
Mammografia nie wymaga specjalnej diety ani innych rozbudowanych przygotowań. Dla jakości zdjęć i większego komfortu warto zastosować kilka prostych zasad:
- Wybierz, jeśli to możliwe, pierwszą połowę cyklu, zwykle około 7–10 dni po rozpoczęciu miesiączki, gdy piersi bywają mniej tkliwe.
- W dniu badania nie stosuj dezodorantu, balsamu, pudru ani antyperspirantu w okolicy piersi i pach.
- Załóż ubranie, które łatwo zdjąć od pasa w górę, ponieważ do badania trzeba odsłonić piersi.
- Zabierz wcześniejsze wyniki mammografii i USG oraz poinformuj personel o implantach, ciąży, karmieniu piersią i ważnych chorobach.
Podczas badania pierś jest krótko uciskana między płytkami aparatu. Ucisk może być nieprzyjemny, ale pozwala unieruchomić tkanki i uzyskać czytelny obraz przy niewielkiej dawce promieniowania.
Kiedy zgłosić się do lekarza poza harmonogramem?
Objawy piersi wymagają diagnostyki niezależnie od wieku i tego, kiedy przypada następna mammografia przesiewowa. Nie należy czekać na termin w programie NFZ, jeśli pojawi się:
- nowy, wyczuwalny guzek lub twarde zgrubienie w piersi albo pod pachą,
- wyraźna zmiana wielkości lub kształtu jednej piersi,
- wciągnięcie brodawki, dołkowanie skóry albo wygląd „skórki pomarańczowej”,
- samoistny wyciek z brodawki, szczególnie krwisty,
- zaczerwienienie, obrzęk, owrzodzenie lub inne utrzymujące się zmiany skóry.
Badanie przesiewowe służy osobom bez niepokojących objawów. Gdy pojawia się zmiana, potrzebna jest szybka diagnostyka dobrana przez lekarza, a nie oczekiwanie na kolejną mammografię profilaktyczną.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku objawów lub podwyższonego ryzyka zachorowania skonsultuj się z lekarzem.
