Szczepionki przeciw HPV należą do najlepiej przebadanych preparatów stosowanych w profilaktyce. Ich bezpieczeństwo potwierdzają nie tylko badania kliniczne przed rejestracją, lecz także wieloletnie badania kohortowe i metaanalizy obejmujące setki tysięcy oraz miliony osób. Dane nie wskazują, aby szczepienie zwiększało ryzyko chorób autoimmunologicznych, neurologicznych, zakrzepicy, przewlekłego zmęczenia ani przedwczesnej niewydolności jajników.
Dlaczego szczepionka HPV jest tak dokładnie badana?
Ocena bezpieczeństwa nie kończy się w momencie dopuszczenia preparatu do obrotu. Najpierw prowadzi się randomizowane badania kliniczne, w których porównuje się osoby zaszczepione z grupą kontrolną. Później działanie szczepionki obserwuje się w codziennej praktyce, korzystając z rejestrów medycznych i danych populacyjnych.
Takie badanie kohortowe pozwala sprawdzić, czy określone rozpoznania występują częściej u osób zaszczepionych niż u podobnych osób niezaszczepionych. Ma to znaczenie, ponieważ pojedyncze zdarzenie po szczepieniu może być jedynie zbieżnością czasową. O związku przyczynowym można mówić dopiero wtedy, gdy potwierdzają go powtarzalne analizy uwzględniające wiek, choroby współistniejące i inne czynniki ryzyka.
Choroby autoimmunologiczne i neurologiczne – co pokazują badania?
Jednym z najlepiej opisanych obszarów bezpieczeństwa są choroby autoimmunologiczne i neurologiczne. Analizowano między innymi stwardnienie rozsiane, cukrzycę typu 1, autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, choroby tkanki łącznej oraz zespół Guillaina-Barrégo.
W badaniu Frisch i wsp. opublikowanym w International Journal of Epidemiology porównano ponad 7300 duńskich chłopców w wieku 10–17 lat, którzy otrzymali szczepionkę HPV-4, z ponad 560 000 chłopców niezaszczepionych. Przez okres do 10 lat nie stwierdzono zwiększonego ryzyka 39 chorób autoimmunologicznych, 12 chorób neurologicznych ani żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.
Podobne wnioski przyniosły analizy przeprowadzone w innych krajach:
- Badanie duńsko-szwedzkie Arnheim-Dahlstrom i wsp. obejmujące około 300 000 dziewcząt nie wykazało związku szczepionki HPV-4 z chorobami autoimmunologicznymi, neurologicznymi ani zakrzepicą.
- Badanie kohortowe w Ontario objęło ponad 290 000 dziewcząt kwalifikujących się do szkolnego programu szczepień. Nie wykazano zwiększonego ryzyka zaburzeń autoimmunologicznych po szczepieniu.
- Badanie Grimaldi-Bensouda i wsp. nie potwierdziło związku szczepienia z cukrzycą typu 1, stwardnieniem rozsianym, zespołem Guillaina-Barrégo, toczniem, reumatoidalnym zapaleniem stawów ani autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy.
- Szwedzkie badanie kohortowe Grönlund i wsp. obejmujące ponad 70 000 dziewcząt i kobiet z wcześniejszą chorobą autoimmunologiczną nie wykazało, aby szczepienie zwiększało częstość nowych chorób tego typu.
Warto odnotować także randomizowane badanie fińskie z udziałem ponad 32 000 nastolatków obserwowanych przez maksymalnie 6,5 roku. Częstość nowych chorób autoimmunologicznych była podobna w grupie otrzymującej szczepionkę HPV-2 i w grupie kontrolnej, która otrzymała szczepionkę przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Dotyczyło to również preparatu zawierającego adiuwant AS04, złożony z soli glinu i monofosforylolipidu A.
Czy szczepienie wpływa na płodność?
Dostępne dane nie potwierdzają, aby szczepionki przeciw HPV powodowały niepłodność ani przedwczesną niewydolność jajników. To zagadnienie oceniano zarówno w badaniach klinicznych, jak i w analizach rejestrowych.
Metaanaliza Torelli i wsp. z 2023 roku objęła 1 253 758 kobiet. W porównaniu z grupami kontrolnymi, w których znajdowały się kobiety niezaszczepione lub otrzymujące inne szczepionki, nie wykazano istotnego zwiększenia ryzyka przedwczesnej niewydolności jajników.
W amerykańskiej bazie Kaiser Permanente Northwest przeanalizowano około 200 000 kobiet, w tym około 60 000 zaszczepionych przeciw HPV. Zidentyfikowano jeden potwierdzony przypadek przedwczesnej niewydolności jajników po szczepieniu, ale analiza nie wykazała zwiększonego ryzyka w porównaniu z populacją kontrolną.
Ochrona przed zakażeniami HPV może pośrednio chronić zdrowie reprodukcyjne. Utrwalone zakażenie może prowadzić do zmian przedrakowych, których leczenie bywa związane z późniejszymi problemami położniczymi. Nie oznacza to, że szczepionka leczy istniejące zmiany, ale ogranicza ryzyko zakażenia typami HPV objętymi preparatem.
Zakrzepica i przewlekłe zmęczenie
Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, czyli VTE, była analizowana w kilku dużych bazach danych. W badaniu Vaccine Safety Datalink oceniono ponad 1,24 miliona dawek szczepionki HPV-4 podanych ponad 650 000 osobom w wieku 9–26 lat. Nie stwierdzono zwiększonego ryzyka VTE ani zależności od czasu, który upłynął od szczepienia.
W duńskim badaniu obejmującym ponad 1,6 miliona kobiet, w tym ponad 500 000 zaszczepionych, nie wykazano związku między szczepieniem HPV-4 a zakrzepicą. Wynik pozostawał taki sam po uwzględnieniu wieku, stosowania antykoncepcji hormonalnej i krótszych okresów po szczepieniu. Podobne wnioski przyniosły analizy z Finlandii, Stanów Zjednoczonych oraz badanie duńsko-szwedzkie.
Badano także zespoły przewlekłego zmęczenia i ME/CFS. Holenderska analiza obejmująca prawie 70 000 kobiet nie wykazała zwiększenia częstości tych rozpoznań po szczepieniu. W badaniu norweskim przeanalizowano ponad 175 000 dziewcząt w wieku 10–17 lat. Szczepienie nie wiązało się z zespołem przewlekłego zmęczenia ani zapaleniem mózgu i rdzenia kręgowego. Wzrost liczby rozpoznań obserwowany w populacji norweskiej dotyczył także nieszczepionych chłopców, co przemawiało przeciwko związkowi przyczynowemu ze szczepieniem.
Mity i wnioski z badań
Poniższe zestawienie pokazuje, jak najczęstsze obawy wypadają w świetle dużych analiz epidemiologicznych:
| Obawa | Co mówią badania | Skala badania |
|---|---|---|
| Szczepionka wywołuje choroby autoimmunologiczne lub stwardnienie rozsiane | Nie wykazano zwiększonego ryzyka chorób autoimmunologicznych ani neurologicznych | Ontario – ponad 290 000 dziewcząt, Dania i Szwecja – około 300 000 dziewcząt |
| Szczepienie powoduje przedwczesną niewydolność jajników | Metaanaliza nie wykazała istotnego zwiększenia ryzyka przedwczesnej niewydolności jajników | Metaanaliza Torelli i wsp. – 1 253 758 kobiet |
| Szczepionka zwiększa ryzyko zakrzepicy | Nie stwierdzono związku z VTE po uwzględnieniu wieku i innych czynników ryzyka | Vaccine Safety Datalink – ponad 650 000 osób i 1,24 miliona dawek |
| Szczepienie powoduje przewlekłe zmęczenie | Nie wykazano wzrostu częstości CFS/ME po szczepieniu | Norwegia – ponad 175 000 dziewcząt, Holandia – prawie 70 000 kobiet |
Europejska Agencja Leków przeanalizowała również zgłoszenia dotyczące zespołu złożonego bólu regionalnego (CRPS) i zespołu tachykardii ortostatycznej posturalnej (POTS). Komitet PRAC uznał, że dostępne dane nie potwierdzają, aby szczepionki HPV powodowały te zespoły. Sam fakt zgłoszenia objawu po szczepieniu nie wystarcza do stwierdzenia, że szczepionka była jego przyczyną.
Co jeszcze trzeba wiedzieć o ochronie?
Szczepienie chroni przed zakażeniem typami HPV zawartymi w danym preparacie, ale nie obejmuje wszystkich wariantów wirusa. Nie zastępuje też badań przesiewowych. Kobiety powinny wykonywać cytologię lub test HPV zgodnie z aktualnymi zaleceniami, także po szczepieniu.
Największą korzyść daje szczepienie przed inicjacją seksualną, zanim dojdzie do kontaktu z wirusem. Może jednak chronić również osoby starsze i aktywne seksualnie przed typami HPV, z którymi wcześniej się nie zetknęły. Indywidualną sytuację, przeciwwskazania i ewentualne działania niepożądane należy omówić z lekarzem.
Wnioski z badań kohortowych, metaanaliz oraz nadzoru EMA i innych instytucji zdrowia publicznego są spójne: szczepionki przeciw HPV mają korzystny profil bezpieczeństwa. Najczęstsze odczyny są łagodne i krótkotrwałe, a poważne obawy dotyczące autoimmunologii, płodności, zakrzepicy czy przewlekłego zmęczenia nie znajdują potwierdzenia w dużych badaniach populacyjnych.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku indywidualnych wątpliwości dotyczących szczepienia skonsultuj się z lekarzem.
