Ciąża – trymestry, rozwój dziecka i zmiany w organizmie

Ciąża trwa średnio 40 tygodni, czyli 280 dni, i dzieli się na trzy trymestry. I trymestr obejmuje tygodnie 1–13, II trymestr tygodnie 14–27, a III trymestr rozpoczyna się w 28. tygodniu i trwa do porodu. Każdy etap oznacza inny kierunek rozwoju dziecka, zmiany w organizmie matki oraz zestaw badań kontrolnych.

Jak dzieli się ciążę na trymestry?

Trymestr jest umownym podziałem ciąży na trzy etapy. Nie oznacza, że rozwój dziecka nagle zmienia się pierwszego dnia kolejnego okresu. Taki podział porządkuje jednak opiekę prenatalną, ułatwia ocenę rozwoju płodu i pomaga zaplanować badania.

Wiek ciąży określa się według tygodni liczonych od pierwszego dnia ostatniej miesiączki. Z tego powodu pierwsze około dwa tygodnie wieku ciążowego przypadają zwykle jeszcze przed zapłodnieniem. Termin porodu wyliczony w ten sposób jest orientacyjny, a dokładniejsze datowanie może uwzględniać wynik wczesnego badania USG.

Jak liczyć tygodnie ciąży?

W medycynie stosuje się wiek ciążowy, a nie wiek zapłodnieniowy. Za początek ciąży przyjmuje się pierwszy dzień ostatniej miesiączki, ponieważ data owulacji i zapłodnienia często nie jest znana. Przy regularnym, 28-dniowym cyklu przewidywany termin porodu można oszacować za pomocą reguły Naegelego: od pierwszego dnia ostatniej miesiączki odejmuje się trzy miesiące, dodaje siedem dni i jeden rok.

Reguła ta daje przybliżenie, ponieważ cykle nie zawsze trwają 28 dni. Wczesne USG może pomóc skorygować wiek ciąży, zwłaszcza gdy data ostatniej miesiączki jest niepewna.

Zapis 4+3 oznacza cztery ukończone tygodnie i trzy dni. Lekarz, mówiąc o wieku ciąży, zwykle odnosi się do liczby pełnych tygodni, czyli w tym przykładzie do 4 tygodni i 3 dni. W języku potocznym można usłyszeć, że jest to 5. tydzień ciąży, ponieważ właśnie się rozpoczął.

I trymestr – początki i organogeneza

I trymestr obejmuje tygodnie 1–13. W tym czasie zachodzi organogeneza, czyli intensywne formowanie narządów i układów dziecka. Z zarodka rozwija się płód, a większość podstawowych struktur anatomicznych zostaje już zapoczątkowana. Z tego powodu jest to okres szczególnej wrażliwości na czynniki teratogenne, czyli wpływy mogące zwiększać ryzyko wad rozwojowych. Leki, suplementy i inne potencjalnie szkodliwe substancje należy konsultować z lekarzem.

W pierwszych tygodniach część kobiet nie odczuwa żadnych dolegliwości. U innych pojawiają się nudności, wymioty, senność, zmęczenie, tkliwość piersi, większa wrażliwość na zapachy lub wahania nastroju. Nasilenie objawów nie pozwala samo w sobie ocenić, czy ciąża rozwija się prawidłowo.

W badaniu USG lekarz może ocenić lokalizację ciąży, jej rozwój oraz wiek. W I trymestrze wykonuje się także USG genetyczne, zwykle między 11. a 14. tygodniem. W jego trakcie ocenia się między innymi anatomię płodu i markery ryzyka wybranych nieprawidłowości. Jednym z ważnych pomiarów jest CRL, czyli długość ciemieniowo-siedzeniowa. Pomaga ona określić wiek ciąży i oszacować termin porodu.

Najważniejsze cechy tego etapu obejmują:

• Rozwój narządów – powstają podstawowe struktury układu nerwowego, serca, kończyn i innych układów.
• Pojawienie się aktywności ruchowej – płód może wykonywać ruchy, choć zwykle nie są one jeszcze wyczuwalne przez ciężarną.
• Rozwój układu nerwowego – kształtuje się między innymi cewa nerwowa, z której powstają mózg i rdzeń kręgowy.
• Zmiany widoczne w USG – można obserwować wzrost zarodka, rozwój serca, kończyn oraz zarys twarzy.

II trymestr – stabilizacja i rozwój

II trymestr trwa od 14. do 27. tygodnia. Dolegliwości z początku ciąży często słabną, a wiele kobiet ma więcej energii. Brzuch staje się coraz bardziej widoczny, ponieważ dziecko szybko rośnie, a macica powiększa się.

Pierwsze ruchy płodu mogą być odczuwane w różnym czasie. W pierwszej ciąży często pojawiają się około 20. tygodnia, natomiast w kolejnych ciążach mogą zostać rozpoznane wcześniej. Początkowo przypominają delikatne trzepotanie lub przesuwanie się, dlatego łatwo pomylić je z pracą jelit.

Jednym z najważniejszych badań tego okresu jest USG połówkowe, wykonywane zazwyczaj około 18.–22. tygodnia. Lekarz dokładnie ocenia budowę mózgu, serca, kręgosłupa, kończyn, twarzy i pozostałych narządów. Podczas badania można także ocenić wzrastanie płodu, łożysko oraz ilość płynu owodniowego.

W II trymestrze, zależnie od sytuacji klinicznej, kontroluje się również długość szyjki macicy. Jej skrócenie może wiązać się z większym ryzykiem porodu przedwczesnego i wymaga oceny przez lekarza. W tym okresie wykonuje się też rutynowe badania krwi i moczu, a w odpowiednim terminie badanie w kierunku cukrzycy ciążowej.

W rozwoju dziecka szczególnie widoczne stają się:

• Coraz bardziej skoordynowane ruchy – płód porusza rękami i nogami, zaciska dłonie oraz może ssać kciuk.
• Rozwój zmysłów – kształtuje się narząd słuchu, a dziecko zaczyna reagować na bodźce dźwiękowe.
• Pojawienie się lanugo – delikatny meszek pokrywa skórę płodu i pełni funkcję ochronną.
• Dojrzewanie skóry i układu nerwowego – rozwijają się między innymi mimika, rytm snu i czuwania oraz połączenia nerwowe.

III trymestr – dojrzewanie i przygotowanie do porodu

III trymestr rozpoczyna się w 28. tygodniu i trwa do porodu. Płód intensywnie przybiera na wadze, gromadzi tkankę tłuszczową i dojrzewa do życia poza macicą. W miarę wzrostu dziecka w macicy jest mniej miejsca, dlatego charakter ruchów może się zmienić. Nie powinno to oznaczać ich całkowitego zaniku. Nagłe osłabienie lub brak odczuwanych ruchów wymaga pilnego kontaktu z personelem medycznym.

W tym okresie rozwijają się płuca. Produkowany jest surfaktant, czyli substancja zmniejszająca napięcie powierzchniowe w pęcherzykach płucnych i pomagająca zapobiegać ich zapadaniu po urodzeniu. Dojrzewają także mózg, układ nerwowy i zmysły. Dziecko słyszy dźwięki z otoczenia, mruga, a lanugo stopniowo zanika.

Organizm matki przygotowuje się do porodu. Działanie relaksyny sprzyja rozluźnieniu połączeń w obrębie miednicy, choć nie oznacza to pełnego „rozsunięcia” kości miednicy. W ostatnich tygodniach kontroluje się między innymi położenie dziecka, wzrastanie płodu, łożysko i ilość płynu owodniowego, jeśli lekarz uzna takie badanie za potrzebne.

Typowe zmiany w III trymestrze to:

• Większe zmęczenie i zadyszka – powiększająca się macica ogranicza przestrzeń dla przepony i narządów jamy brzusznej.
• Zgaga i częstsze oddawanie moczu – wynikają między innymi z ucisku macicy oraz działania hormonów.
• Przygotowanie do porodu – mogą pojawiać się skurcze przepowiadające i stopniowe zmiany w obrębie szyjki macicy.
• Zmiana położenia płodu – większość dzieci pod koniec ciąży przyjmuje ułożenie główkowe, ale położenie wymaga oceny podczas wizyty.

Ciąża jest uznawana za donoszoną po ukończeniu 37. tygodnia. Poród przed tym terminem określa się jako przedwczesny. Nie oznacza to, że każde dziecko urodzone po 37. tygodniu ma identyczną dojrzałość, dlatego stan matki i dziecka zawsze ocenia się indywidualnie.

Silny ból brzucha, obfite krwawienie, odpływanie płynu, regularne bolesne skurcze, nagłe pogorszenie samopoczucia lub nasilony świąd, szczególnie nocny, powinny zostać skonsultowane z lekarzem. Świąd może być jednym z objawów cholestazy ciężarnych, która wymaga diagnostyki.

Ciąża – tygodnie, miesiące i trymestry

Miesiące ciąży są umownym przeliczeniem, ponieważ miesiąc kalendarzowy nie ma stałej liczby dni, a wiek ciążowy zapisuje się przede wszystkim w tygodniach i dniach. Poniższa tabela służy do szybkiej orientacji.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem prowadzącym ciążę. W przypadku niepokojących objawów skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś do placówki zapewniającej pomoc położniczą.