Choroby jajników obejmują zarówno częste, zwykle łagodne torbiele związane z cyklem, jak i zaburzenia hormonalne, stany zapalne oraz nowotwory. Ponieważ ich objawy bywają nieswoiste, niepokojące dolegliwości w obrębie miednicy, brzucha lub cyklu wymagają oceny ginekologicznej.
Jajniki są narządami rozrodczymi i hormonalnymi. W ich pęcherzykach dojrzewają komórki jajowe, a po owulacji jajnik uczestniczy w produkcji estrogenów i progesteronu. Hormony te wpływają na cykl miesiączkowy, przygotowanie błony śluzowej macicy do ciąży oraz funkcjonowanie wielu tkanek. Choroba jajnika może więc dotyczyć płodności, krwawień, gospodarki hormonalnej albo powodować ból i ucisk w miednicy.
Jakie są najczęstsze choroby jajników?
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy zmian czynnościowych i patologicznych. Torbiel funkcjonalna powstaje w związku z owulacją lub jej zaburzeniem i u wielu miesiączkujących kobiet znika samoistnie w kolejnych cyklach. Nie oznacza raka. Zmiana patologiczna może natomiast wynikać między innymi z endometriozy, rozrostu tkanek, stanu zapalnego albo nowotworu i wymaga oceny na podstawie obrazu USG, wieku pacjentki, objawów oraz dynamiki zmiany.
| Schorzenie | Charakterystyka | Główne objawy | Pilność |
|---|---|---|---|
| Torbiel funkcjonalna | Zmiana związana z cyklem, zwykle łagodna. Może obejmować torbiel pęcherzykową lub torbiel ciałka żółtego. | Często brak objawów, czasem ból podbrzusza, uczucie ucisku, zaburzenia krwawienia. | Zwykle kontrola i obserwacja, pilnie w razie nagłego bólu, omdlenia lub podejrzenia pęknięcia albo skrętu. |
| PMOS, dawniej PCOS | Przewlekłe zaburzenie endokrynno-metaboliczne związane między innymi z hiperandrogenizmem i zaburzeniami owulacji. | Nieregularne miesiączki, trądzik, hirsutyzm, trudności z zajściem w ciążę, czasem insulinooporność. | Wymaga planowej diagnostyki i długoterminowego leczenia dobranego do objawów. |
| Zapalenie przydatków | Infekcja obejmująca zwykle jajowody i jajniki. Częstym czynnikiem zakaźnym są bakterie, w tym Chlamydia trachomatis. | Ból podbrzusza, gorączka, upławy, nudności, ból przy współżyciu lub oddawaniu moczu. | Wymaga szybkiej konsultacji i leczenia przeciwbakteryjnego, ponieważ może prowadzić do zrostów i niepłodności. |
| Rak jajnika | Nowotwór złośliwy, najczęściej wywodzący się z nabłonka. Może długo nie powodować wyraźnych dolegliwości. | Wzdęcia, powiększenie obwodu brzucha, szybkie uczucie sytości, ból lub ucisk w miednicy, zaparcia albo częstsze oddawanie moczu. | Nieprawidłowa lub podejrzana zmiana wymaga pilnej diagnostyki ginekologicznej, a często także onkologicznej. |
Do zmian patologicznych należą również torbiele endometrialne, nazywane endometrioma, oraz niektóre guzy łagodne, na przykład potworniaki dojrzałe. Ich obecność nie jest równoznaczna z chorobą złośliwą. O charakterze zmiany decydują jej cechy w badaniu obrazowym, wzrost w czasie, objawy i – gdy jest to konieczne – wynik badania histopatologicznego.
W przypadku PMOS, czyli nazwy używanej obecnie zamiast PCOS, określenie „torbiele” bywa mylące. W obrazie jajników widoczne są zwykle liczne drobne pęcherzyki, a nie typowe duże torbiele wypełnione płynem. Rozpoznanie opiera się na całokształcie objawów, badaniach hormonalnych i obrazie klinicznym, a nie na samym wyniku USG.
Jakie objawy powinny skłonić do wizyty u lekarza?
Wczesny rak jajnika często przebiega bezobjawowo albo powoduje dolegliwości przypominające niestrawność. To dlatego wzdęcia, uczucie pełności czy zmiana rytmu wypróżnień bywają przypisywane układowi pokarmowemu. Pojedynczy objaw zwykle nie wskazuje na konkretną chorobę, ale jego utrzymywanie się, nawracanie lub stopniowe nasilanie wymaga konsultacji.
Do sygnałów, których nie należy ignorować, należą:
- utrzymujące się wzdęcia lub powiększanie obwodu brzucha,
- ból, ucisk albo uczucie ciężkości w miednicy lub podbrzuszu,
- szybkie uczucie sytości, brak apetytu, nudności albo nawracająca niestrawność,
- nowe zaparcia, biegunki lub trudności z oddawaniem stolca,
- częstsze oddawanie moczu albo naglące parcie na pęcherz,
- nieprawidłowe krwawienia, ból podczas współżycia lub zaburzenia cyklu.
Nagły, silny ból brzucha, zwłaszcza z wymiotami, osłabieniem, zawrotami głowy, omdleniem lub gorączką, może oznaczać skręt przydatków, pęknięcie torbieli, krwawienie albo ostry stan zapalny. W takiej sytuacji potrzebna jest pilna pomoc medyczna.
Jak wygląda diagnostyka chorób jajników?
Badania dobiera się do wieku, objawów, wyniku badania ginekologicznego, planów rozrodczych oraz obrazu zmiany. Standardowa ścieżka może wyglądać następująco:
- Wywiad i badanie ginekologiczne – lekarz pyta o cykle, ból, krwawienia, płodność, przebyte infekcje i choroby w rodzinie, a następnie ocenia narządy miednicy.
- USG, najczęściej przezpochwowe – pozwala ocenić wielkość jajników, obecność torbieli, ich zawartość, przegrody, ściany i unaczynienie. W określonych sytuacjach wykonuje się także USG przezbrzuszne.
- Badania laboratoryjne – zależnie od podejrzenia mogą obejmować hormony, morfologię, parametry stanu zapalnego, testy w kierunku zakażeń albo badania związane z ciążą.
- Markery i badania uzupełniające – przy zmianie o podejrzanym obrazie lekarz może zlecić CA-125, czasem także inne markery. Tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny pomagają ocenić rozległość procesu.
- Konsultacja specjalistyczna i rozpoznanie ostateczne – podejrzane zmiany ocenia ginekolog, a w razie potrzeby ginekolog-onkolog. Ostateczne potwierdzenie rodzaju guza może wymagać zabiegu i badania histopatologicznego.
CA-125 nie jest testem przesiewowym dla zdrowych kobiet. Jego stężenie może zwiększać się w raku jajnika, ale także w endometriozie, mięśniakach, menstruacji i stanach zapalnych. Prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, a podwyższony nie potwierdza nowotworu. Marker interpretuje się razem z badaniem ginekologicznym i obrazem USG, a u pacjentek z rozpoznaniem może służyć także do monitorowania leczenia.
Rak jajnika – czynniki ryzyka, leczenie i rokowanie
Rak jajnika jest trudny do wykrycia we wczesnym okresie, ponieważ jego pierwsze objawy są mało charakterystyczne. W Polsce rozpoznaje się około 3500 nowych przypadków rocznie, a znaczna część pacjentek trafia do lekarza w zaawansowanym stadium. Nie oznacza to jednak, że każda torbiel lub ból podbrzusza wskazuje na raka. O ryzyku decyduje połączenie wielu informacji, a nie pojedynczy objaw.
Ryzyko zachorowania zwiększają przede wszystkim starszy wiek, występowanie raka jajnika lub raka piersi w rodzinie oraz niektóre dziedziczne zespoły nowotworowe. Znaczenie mogą mieć także mutacje genów BRCA1 i BRCA2, związane z większym ryzykiem raka piersi i jajnika. Wymienia się również między innymi bezdzietność, późny pierwszy poród i otyłość, ale ich wpływ należy rozpatrywać w kontekście całego profilu pacjentki.
Ważne czynniki ryzyka obejmują:
- mutację BRCA1 lub BRCA2 albo rozpoznany dziedziczny zespół raka piersi i jajnika,
- rodzinne występowanie raka jajnika, piersi, jelita grubego lub trzonu macicy,
- wiek pomenopauzalny, szczególnie po 65. roku życia,
- niektóre zaburzenia dziedziczne, takie jak zespół Lyncha,
- otyłość oraz wybrane czynniki związane z historią rozrodczą.
U pacjentki z rozpoznanym rakiem jajnika warto omówić badanie genetyczne, w tym ocenę BRCA1 i BRCA2. Wynik może wpływać na wybór leczenia oraz na zalecenia dotyczące profilaktyki dla krewnych.
Rokowanie zależy głównie od stopnia zaawansowania, typu histologicznego, możliwości usunięcia całej widocznej choroby, stanu ogólnego oraz odpowiedzi na leczenie. W terapii stosuje się najczęściej leczenie skojarzone: operację oraz chemioterapię. W wybranych sytuacjach wykorzystuje się leczenie celowane lub inne metody zależne od typu guza i wyników badań molekularnych. Zakres operacji zależy między innymi od zaawansowania choroby, wieku i planów rozrodczych, dlatego decyzję podejmuje zespół specjalistów.
Nie każda zmiana wymaga operacji. Mała, typowo wyglądająca torbiel funkcjonalna bez objawów może być obserwowana w kontrolnym USG. Zabieg rozważa się między innymi wtedy, gdy zmiana rośnie, utrzymuje się, powoduje dolegliwości, ma niepokojące cechy albo prowadzi do powikłań. Laparoskopia bywa stosowana przy zmianach wymagających usunięcia, natomiast większe lub podejrzane guzy mogą wymagać operacji otwartej i leczenia w ośrodku ginekologii onkologicznej.
Co zapamiętać o profilaktyce?
Regularne badania ginekologiczne i USG przezpochwowe pomagają wykrywać część zmian, choć nie istnieje prosty, skuteczny test przesiewowy dla raka jajnika u wszystkich zdrowych kobiet. Cytologia służy przede wszystkim profilaktyce raka szyjki macicy, a nie wykrywaniu raka jajnika. Niepokojące, nawracające objawy trzeba zgłaszać niezależnie od terminu ostatniego badania. Szybka konsultacja pozwala odróżnić zmianę funkcjonalną od stanu wymagającego leczenia.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku niepokojących objawów skonsultuj się z lekarzem.
