HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, przenosi się przede wszystkim przez bezpośredni kontakt skóry i błon śluzowych podczas kontaktów intymnych. Nie jest potrzebny stosunek ani wymiana płynów ustrojowych. Zakażenie jest bardzo częste, zwykle bezobjawowe i w większości przypadków zostaje samoistnie usunięte przez układ odpornościowy. Ryzyko powikłań dotyczy głównie przetrwałej infekcji typami wysokoonkogennymi, dlatego znaczenie mają szczepienia oraz regularne badania przesiewowe.
Czym jest HPV i skąd się bierze?
HPV to skrót od angielskiej nazwy human papillomavirus, czyli wirus brodawczaka ludzkiego. Infekuje skórę oraz błony śluzowe. Znamy ponad 200 jego typów, ale nie wszystkie wywołują takie same skutki. Część odpowiada za zwykłe brodawki lub kłykciny kończyste, a inne mogą przyczyniać się do rozwoju zmian przednowotworowych i nowotworów.
W ciągu życia z HPV styka się około 80–90% osób aktywnych seksualnie. Sam fakt zakażenia nie świadczy o niewierności, „niehigienicznym” trybie życia ani o chorobie konkretnej grupy społecznej. To powszechna infekcja, która może dotyczyć kobiet i mężczyzn. U większości zakażonych nie pojawiają się żadne objawy, a organizm eliminuje wirusa w ciągu kilkunastu miesięcy lub kilku lat.
Jak dochodzi do zakażenia HPV?
Najważniejszym mechanizmem transmisji jest kontakt skóra–skóra lub błona śluzowa–błona śluzowa w okolicy narządów płciowych, odbytu albo jamy ustnej. Wirus może przedostać się przez drobne, niewidoczne uszkodzenia nabłonka. Do zakażenia nie musi dojść przez krew ani nasienie, dlatego sama prezerwatywa nie zabezpiecza wszystkich obszarów, które mogą mieć kontakt z zakażoną skórą.
Najczęstsze drogi przenoszenia HPV obejmują:
- stosunek waginalny, analny lub oralny,
- bezpośredni kontakt intymny bez penetracji, jeśli dochodzi do zetknięcia zakażonej skóry z błoną śluzową,
- rzadkie przeniesienie przez zanieczyszczone przedmioty, takie jak bielizna lub ręcznik,
- zakażenie wertykalne, czyli przeniesienie z matki na dziecko w czasie porodu.
Przypadki związane z przedmiotami codziennego użytku i porodem są znacznie rzadsze niż transmisja podczas kontaktów intymnych. Nie należy też traktować basenu, sauny, toalety publicznej czy wizyty u fryzjera jako typowych źródeł zakażenia HPV. Największe znaczenie ma bezpośredni kontakt z zakażoną skórą lub błoną śluzową.
Prezerwatywy i inne bariery zmniejszają ryzyko transmisji, ale nie eliminują go całkowicie, ponieważ nie zakrywają całej okolicy narządów płciowych. Zakażenie może przenieść osoba, która nie ma brodawek ani innych widocznych zmian.
Jakie są typy HPV?
Typ wirusa wpływa na rodzaj możliwych następstw. Typy niskoonkogenne mają niewielki związek z nowotworami, ale mogą powodować kłykciny kończyste. Typy wysokoonkogenne mogą prowadzić do zmian przednowotworowych, szczególnie wtedy, gdy zakażenie utrzymuje się przez długi czas.
| Typ HPV | Ryzyko | Główne następstwa |
|---|---|---|
| Niskoonkogenne | Niskie ryzyko zmian nowotworowych | Kłykciny kończyste i inne łagodne zmiany, najczęściej typy 6 i 11 |
| Wysokoonkogenne | Ryzyko zmian przednowotworowych i nowotworów przy przetrwałym zakażeniu | Między innymi rak szyjki macicy, odbytu, sromu, pochwy, prącia oraz część nowotworów głowy i szyi |
| Najważniejsze typy wysokiego ryzyka | Szczególnie istotne w diagnostyce | HPV 16 i 18, a także między innymi 31, 33, 45, 51, 52, 56, 58 i 59 |
Obecność typu wysokoonkogennego nie oznacza, że dana osoba ma raka. O zagrożeniu decyduje przede wszystkim przetrwałe zakażenie oraz to, czy w komórkach pojawiły się nieprawidłowe zmiany. Regularne badania pozwalają wykryć je na etapie, na którym można skutecznie zapobiec rozwojowi nowotworu.
Dlaczego zakażenie HPV często pozostaje niewykryte?
HPV nazywa się czasem „cichym” wirusem, ponieważ zakażenie zwykle nie daje objawów. Wirus może być obecny przez długi czas bez bólu, zmian skórnych czy innych dolegliwości. Brak kłykcin kończystych nie oznacza więc, że zakażenie jest niemożliwe albo że nie może dojść do transmisji na partnera.
Układ odpornościowy w większości przypadków ogranicza i usuwa infekcję. Szacuje się, że około 80–90% zakażeń ma charakter przejściowy. U części osób wirus utrzymuje się jednak dłużej. Taka infekcja przetrwała może stopniowo prowadzić do zmian w komórkach, dlatego nie należy czekać na objawy.
Niepokój powinny wzbudzić między innymi kłykciny kończyste, nietypowe krwawienia, krwawienie po stosunku lub nieprawidłowa wydzielina. Takie objawy wymagają konsultacji lekarskiej, ale nie pozwalają samodzielnie rozpoznać HPV ani określić jego typu.
Jak chronić się przed HPV?
Profilaktyka obejmuje zarówno zapobieganie zakażeniu, jak i wykrywanie zmian na wczesnym etapie. Najważniejsze działania to:
- szczepienie przeciw HPV, najlepiej przed rozpoczęciem kontaktów seksualnych, zgodnie z aktualnymi zaleceniami,
- regularna cytologia lub test HPV DNA wykonywane według programu profilaktyki i zaleceń lekarza,
- stosowanie prezerwatyw podczas kontaktów seksualnych, mimo że nie zapewniają pełnej ochrony,
- konsultacja lekarska w razie kłykcin, niepokojących zmian lub nieprawidłowych krwawień.
Szczepionka chroni przed wybranymi typami wirusa, w tym przed najważniejszymi typami wysokoonkogennymi i typami często powodującymi kłykciny kończyste. Nie zastępuje jednak badań przesiewowych. Szczepienie może mieć sens także po rozpoczęciu współżycia, ponieważ nie oznacza, że osoba miała kontakt ze wszystkimi typami, przed którymi chroni preparat.
Cytologia ocenia komórki pobrane z szyjki macicy i może wykazać zmiany wymagające dalszej kontroli. Test HPV DNA wykrywa materiał genetyczny wirusa wysokiego ryzyka. O wyborze badania i częstotliwości jego wykonywania decydują aktualne zalecenia oraz sytuacja konkretnej pacjentki. Nie należy przyjmować, że jeden prawidłowy wynik chroni na całe życie.
Co zrobić po dodatnim wyniku testu HPV?
Dodatni wynik oznacza wykrycie materiału genetycznego określonego typu wirusa. Nie jest równoznaczny z rakiem ani nie przesądza, że zmiany nowotworowe na pewno się pojawią. Kolejne działania zależą między innymi od wykrytego typu, wyniku cytologii, wieku i wcześniejszej historii badań.
Najczęściej postępowanie obejmuje następujące kroki:
- Skontaktuj się z ginekologiem lub lekarzem prowadzącym i omów wynik razem z cytologią oraz wcześniejszą dokumentacją.
- Wykonaj zalecone badania uzupełniające, na przykład cytologię, powtórny test po określonym czasie lub kolposkopię. W wybranych sytuacjach lekarz może zalecić pobranie wycinka.
- Przestrzegaj terminu kontroli albo leczenia zmian, jeśli zostaną wykryte. Przy braku nieprawidłowości może wystarczyć obserwacja zgodnie z planem lekarza.
Nie istnieje lek, który w każdym przypadku bezpośrednio usuwa HPV z organizmu. Postępowanie medyczne koncentruje się na kontroli zakażenia, leczeniu kłykcin oraz zmian przednowotworowych lub nowotworowych. W wielu przypadkach układ odpornościowy sam eliminuje wirusa, a dodatni wynik wymaga przede wszystkim spokojnej, konsekwentnej kontroli.
HPV bierze się najczęściej z kontaktu z zakażoną skórą lub błoną śluzową podczas kontaktów intymnych. Jest powszechny, często przemija bez leczenia i nie powinien być powodem wstydu. Szczepienie, prezerwatywy oraz regularna cytologia i testy HPV DNA pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko poważnych następstw.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku dodatniego wyniku HPV, niepokojących zmian lub krwawień skonsultuj się z lekarzem.
